(AQŞ) Helsinki komitetinde «İşğaldeki yaşayış: Qırımda insan aqları saasında vaziyet» mevzusında diñlevler. Ukraina Prezidentiniñ Qırım MC Daimiy Temsilcisiniñ muavini Tamila Taşevanıñ çıqışından esas iddialar

Aman-aman 6 yıl evel Rusiye, Ukrainağa ücüm etip, Qırımnı işğal etti, yarımadanı ilhaq etmege tırıştı ve al-azırda öz aktörları vastasınen Ukrainanıñ şarqında gibrid cenkni alıp barmaqta. Bütün medeniy dünya Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutuv oğrunda birleşti, cesür ukrain halqı bu ücümni toqtattı, amma millionlarnen vatandaşlarımız işğalde yaşamağa mecbur oldı.

Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyar şeerinde yaşağanlarnıñ episine Rusiye zorbalıqnen öz pasportlarını aldırdı, amma Ukraina da, halqara cemiyet de işbu pasportlarnı ve ealige berilgen işğalci devletniñ vatandaşlığını tanımay. Rusiye pasportını almadan Qırımda yaşamağa mümkün degil – içtimaiy hızmetler, tıbbiy hızmetlerge irişim tek işbu pasportları olğan adamlarğa berile.

Ukrainanıñ bu mesele boyunca mevamı açıq-aydın ve mantıqlıdır – Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyarda yaşağan isanlar Ukraina vatandaşları olaraq qalmağa devam eteler, Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşlığını ise almaylar.

Rusiye tarafından yapılğan nevbetteki adım – Rusiye işğaline qarşılıq köstergen, sözde ”referendumnı” körmemezlikke urğan, liderleriniñ ekseriyeti Qırımda Rusiye akimiyetini tanımağan qırımtatarlarnı ve öz fikirlerini bildirgen etnik ukrainlerni taqip etüvdir. Taqip etüvniñ esas vastaları – qorqutuv, siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etüv, zorbalıqnen ğayıp etüv ve öldürüvdir. Umumen olaraq 6 yıllıq işğalniñ devamında siyasiy sebeplerden 20 yaqın insan öldürildi, 50 yaqın adam zorbalıqnen qayıp oldı, olardan 15 ale daa tapılmadı, 80-den ziyade insanğa siyasiy sebeplerden ükümler çıqarıldı, tahminen 350 tintüv ve qanunsız yaqalav yüz berdi.

Rusiye öz dünya baqışını genç nesilge siñdirmege de pek tırışa. Tasil ceryanı çerçivesinde balalar ve gençler arbiy ilimlerniñ esaslaslarına, ateşli silânı qullanmağa ögretile, işğalci devletke nisbeten vatanperverlik ruhında terbiye etile, böyleliknen, balalar ile gençlerniñ miylerine ücüm etile. Böyle vastalarnen işğalci akimiyet vaqtınca işğal etilgen topraqlarda yaşağan insanlarnı Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetlerinde hızmet etüvge azırlay. İşğalci akimiyet organları haber etkenine köre, eñ azından 8,5 biñ bala Qırımda arbiy-vatanperver ”Yaş ordu” (”Yunarmiya”) areketinde iştirak ete, olarnıñ aman-aman yarısı 2019 devamında areketke celp etildi.

2015 senesi baarden başlap, Rısiye Qırımda öz silâlı quvetlerine çağıruvlarnı teşkil ete, neticede mecburiy arbiy hızmetke 20 biñge yaqın qırımlı çağırıldı. Askerlikke çağırılğanlarnıñ ekseriyeti Rusiye regionlarına hızmetke yollanıla. İşğalci devletniñ ordusında hızmet etüvden qaçınğan insanlarnı Rusiye taqip ete, neticede işğalcilerniñ ordusında hızmet etüvden vazgeçken adam eki yılğa apishanege qapatıla bile. İşğal devamında ordularında hızmet etmege istemegen insanlarğa qarşı eñ azından 78 cinaiy iş açıldı.

Bütün işğal deviri devamında Rusiye Federatsiya doğrudan-doğru ve vastalı şekilde Qırımdan oña boysunmağan yerli ealini quvmağa ve yerine öz vatandaşlarnı yerleştirmege tırışa.

İşğal başlanğandan berli Qırımdan zorbalıqnen 1000 yaqın Ukraina vatandaşı quvuldı. 3500 yaqın insan Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarındaki apishanelerinde cezalarını çeke. Qırımdan memleket içinde köçken şahıslar olaraq 42000 yaqın insan qayd etildi, 150 biñge yaqın insan ise Ukraina çetel pasportını aldı.

Rusiyeni qabul etmegen yerli eali Rusiye regionlarından köçürilgen insanlarğa, yani Rusiye vatandaşlarına deñiştirile. 2014-2019 seneleri devamında 300 biñge yaqın insan yaşağan yerlerini Rusiye Federatsiyasınıñ regionlarından sözde ”Qırım Cumhuriyetine” ya da Aqyar şeerine deñiştirdi, 2030 senesine qadar işğalci memuriyet bu raqamnı 450 biñgece arttırmağa niyetlene.

2016 senesi qırımtatarlar kütleviy şekilde yaqalanğan soñ, buña qarşılıq olaraq Qırımda faalcilerni, abulqatlarnı ve mabuslarnıñ soy-sopunı birleştirgen ”Qırım birdemligi” cemaat areketi peyda oldı. Al-azırda bu teşkilât siyasiy mabuslarnıñ qorantalarına qol tutqan, mahkemelerde qol tutuv aktsiyalarını teşkil etken, adliy ve içtimaiy yardım bergen ve, esas haber vastasına çevirilip, ealini haberleştirgen yüzlernen insandan ibarettir. ”Qırım birdemligi” azaları da akimiyet organları tarafından faal şekilde taqip etilmege başladı. 2018 senesi qural ay (mayıs) ayında işğalci akimiyet ”Qırım birdemliginiñ” esas yöneticilerinden biri olğan Server Mustafayevni yaqaladı ve teroristik teşkilâtında sözde iştirak etkeninde qabaatladı. 2019 senesi saban (mart) ayı 27 künü areket iştirakçilerini qorqutmaq maqsadınen aynı vaqıtta 25 evde kütleviy tintüvler keçirildi, neticede 24 şahıs yaqalandı.

Böyleliknen işğalci devlet aqsızlıq zonasını teşkil ete ve yerli ealiniñ öz aqları için bir-de-bir küreşini toqtata.

İşğal etilgen Qırımda qırımtatar halqınıñ vaziyeti ayrı diqqatqa lâyıqtır. İşğal başlanğan soñ, Rusiye qırımtatar halqınıñ esas liderlerinen añlaşmağa tırıştı, olarğa öz areketlerini qol tutmağa teklif etti, amma teklifi red etilgen soñ, qırımtatarlarğa qarşı küreşmege başladı, milliy qurumlarını yoq etmege, bu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisini ekstremistik faaliyetinde qabaatlap, resmiy şekilde yasaq etti. Bazı Meclis azaları ğıyabiy sürette ya da aqiqatta taqip etildi ve cezalavğa oğratıldı. Misal olaraq, Meclis azası İlmi Umerov eki yılğa maküm etildi, Ahtem Çiygoz ise sözde ”taqiqat” çerçivesinde 3 yıl devamında azatlıqtan marum edi. Meclis azaları olıp, Qırımda yaşamağa devam etken şahıslar cinaiy taqip etüv ya da bedeniy yoq etüv telükesinde bulunalar.

2017 senesi çiçek (aprel) ayı 19 künü BMT Mahkemesi Ukrainanıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı davası boyunca vaqtınca tedbirler aqqında Emirini beyan etti, işbu vesiqada Rusiye Federatsiyası mevcüt olğan sıñırlavlarnı toqtatıp, kelecekte qırımtatarlarnı temsil etken teşkilâtlarnıñ aqlarını sıñırlamadan vazgeçmeli, bu cümleden Meclisni taqip etmemelidir. BMT Mahkemesiniñ yuqarıda añılğan qararı ale daa yerine ketirilmedi.

Ukraina öz nevbetinde vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyar şeerinde yaşağan vatandaşlarınen alâqalarınıñ saqlanması, ğayrıdan tiklenmesi ve inkişaf etmesi içün şaraitler yarata.

Öz areketlerimizde ve Qırım vaqtınca işğal etilgen soñ acele sürette qabul etilgen normativ-uquqiy senetlerde ayrı hatalarımız olğanını tanıymız – vaqtınca işğal etilgen topraq ile memuriy sıñırdan oñaytsız şaraitlerde keçüv, işğalde qalğan vatandaşlarımıznı ikâmet ruhsetnamesi olmağan yabancılarnen bir etüv ve aq qorçalayıcı teşkilâtlar tarafından vatandaşlarnıñ aqlarını sıñırlağan olaraq tanılğan bir sıra başqa şartlardır. Al-azırda devlet siyaseti bayağı deñişti. İlk nevbette vaqtınca işğal etilgen topraq ile memuriy sıñırda kiriş-çıqış nezaret noqtalarınıñ abadanlaştırıluvı yekünlendi, hızmet zonası ile memuriy hızmet merkezi qurulıp çıqtı. Ekinciden, ikâmet yeri boyunca vatandaşlarnıñ aqlarını sıñırlağan qanunlarğa deñişmeler azırlandı. İşğal etilgen topraqlarda yaşağan isanlarğa aqiqiy malümat bergen ve Rusiye propagandasına qarşılıq köstergen televizion kanalınıñ açılması planlaştırıla.

Ukraina veteranlar, vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçken şahıslar Nazirligi ile beraberlikte qanun seviyesinde siyasiy sebeplerden taqip etilgen şahıslarnı, grajdan esirlerni ve arbiy esirlerni belgilegen qanun leyhasını azırladıq. Eñ yaqın vaqıtta o, Ukraina Prezidenti adından taqdim etilecek. Aynı vaqıtta Ukraina Nazirler şurası ilk qış (dekabr) ayınıñ soñunda Ukrainağa qarşı şilâlı tecavüz neticesinde azatlıqtan marum etilgen şahıslarnıñ bir çoq meselelerini çezgen qararnı qabul etti.

Ukraina veteranlar, vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçken şahıslar Nazirligi yanında İdareler arası iş gruppası teşkil etildi, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerindeki işğal etilgen topraqlarnen, Qırım Muhtar Cumhuriyetinen ve Aqyar şeerinen bağlı acele meseleler, bu cümleden, Rusiye Federatsiyası ketirgen zararnı ödeme, tabiyatnen bağlı meseleler, qanunlar seviyesinde diskriminatsion maddelerni yoq etüv kibi meseleler muzakere etilecek.

2019 senesi ilk qış (dekabr) 29 künü qanunsız silâlı teşkilâtlar tarafından Donetsk ile Lugansk vilâyetleriniñ ayırı rayonlarında tutulğan vatandaşlar birinci nevbette qarşılıqlı şekilde azat etilgen soñ, 76 Ukraina vatandaşı Rusiye tarafından desteklengen qanunsız silâlı teşkilâtlarnıñ nezareti altında bulunğan apishanelerden azat etildi. Al-azırda nevbetteki qarşılıqlı azat etüv ceryanı azırlanmaqta, bu cedvelde qırımlılar da olmalı.

2019 senesi mart (saban) ayından başlap, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Savcılığı (Prokuraturası) cenk cinayeti şekilinde Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarından vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetine ve Aqyar şeerine grajdan ealını köçürüv boyunca mahkemeden aldın taqiqatını alıp barmaqta. Ukraina Baş prokurorı Ofisinde arbiy cinayetlerni taqiq etüv boyunca mahsus bölük teşkil etildi, Halqara cinaiy mahkeme prokurorı Ofisi ile işbirlik quvetleştirildi.

Devlet seviyesinde uquqiy islâat meseleleri boyunca Komissiya ve onıñ terkibinde ğayrıdan integratsiya boyunca ayrı iş gruppası teşkil etilip, işbu gruppa çerçivesinde keçici devirde adliyege dair milliy kontseptsiya üzerinde iş bitmektedir. Kontseptsiya dört esas qısımdan ibaret: zarar körgenlerge tazminat, silâlı dava çerçivesinde yapılğan cinayetler içün mesüliyet, aqiqat aqqı ile tarihiy kerçekni belgilev aqqı, havfsızlıq sektorında islâat. Mütenasip kontseptsiya çerçive vesiqa vazifesini becermeli ve onıñ esasında kelecekte Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa qarşı silâlı tecavüzi ile bağı uquqiy tertibat azırlanacaqtır.

Bundan ğayrı, Ukrainada umumen olaraq tamır halqlarnıñ ve ayrıca qırımtatar halqınıñ ve onı temsil etken organlarnıñ mevamını belgilev boyunca qanun leyhası azırlanmaqta.

Amerika Qoşma Ştatlarına Ukrainanıñ topraq bütünligine daimiy şekilde qol tutqanı ve Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı tecavüzine qarşılıq köstermege yardım etkeni içün samimiy minnetdarlığımıznı bildiremiz. Eminmiz ki, tek umumiy gayretlerimiznen halqara tertipniñ bozulmasına, egemen devletlerniñ topraqlarını zapt etüvge, insan aqlarınıñ muntazam şekilde bozulmasına qarşılıq köstermege mümkün. Fursattan faydalanıp, Qoşma Ştatlarınıñ sarsılmaz qol tutuvını er daim is etkenimizni bildirmege isteymiz. Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq Şurasında Qırım boyunca rezölütsiyailar içün rey berüv, yañı sanktsiyalarnı qabul etüv ve mevcüt olğanlarnı quvetleştirüv, gaz naqliyatı ile bağlı meseleler çezilgende bile, ”Şimaliy aqımnı” qurğan şirketlerge qarşı Amerika Qoşma Statları qabul etken sanktsiyalar Rusiye Ukrainağa yapqan iqtisadiy basqığa eñ semereli şekilde qarşılıq köstergen vastağa çevirildi. Bizim içün muim olğan bu siyasiy adım Rusiye ile mürekkep munasebetlerimizde qoşma imkânlar berdi.

Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Devlet kâtibi Mayk Pompeo 2019 senesi oraq (iyül) ayında beyan etken ”Qırım deklaratsiyasına” yüksek qıymet kesemiz ve ümüt etemiz ki, Avropa devletleri bu areketke qol tutıp, öz ”Qırım deklaratsiyalarını” qabul eterler.

Vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetini ve Aqyar şeerini Rusiye tarafından Ukrainanıñ umumiy nezareti altına qaytaruv boyunca muzakereler içün halqara platformanı teşkil etüv nevbetteki adımımız olacağından eminmiz. Bizge bu yönelişte qol tutmağa çağıramız. Rusiye böyle muzakerelerge yol bermemek içün bütün vastalarnı işletecegini añlaymız, amma çıqışımnıñ başında Rusiyeni toqtatmaq içün umumiy areketler kerek olğanı aqqında nafile yerde aytmağan edim. Rusiyeni Qırım boyunca muzakereler masasına oturtıp, ukrain topraqlarını qaytarmağa mecbur etmelimiz.

Bundan ğayrı, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvından zarar körgen insanlarğa yardım bergen cemaat teşkilâtlarğa ve yarımadağa halqara nezaret etici taqımlar ale daa kelip olamağan arada Qırımda vaziyetni nezaret etken leyhalarğa qol tutqanıñız içün ayrı minnetdarlığımıznı bildirmege isteymiz. Ögümizde daa bir vazife turmaqta – Rusiyeni zorlap, insan aqları ve halqara gumanitar uquq saalarında bozuluvlarnı qayd etken halqara nezaret etici missiyalar içün Qırımğa irişimni açtırmaqtır. Fikirimizce, işbu vazife Qırımnı umumiy Ukraina nezaretine qaytaruv meseleleri boyunca halqara muzakerelerniñ kün tertibinde birinci yerde olmalıdır”.

2020 senesi qara qış (yanvar) ayı 29 künü